Büyük Romulus - Friedrich Dürrenmatt 1998
Yazan: F. Dürrenmatt
Reji: Celal Mordeniz, A. Savaş Yıldırım, Vakkas Dede
Teknik Ekip: Suzan Karaibrahimoğlu
Oyuncular: A. Savaş Yıldırım, Özgür Akarsu, Ayşegül Kırayoğlu, Murat Kürtün, Vakkas Dede, Özgür Solmaz, Ş. Güneş Söyler, Erdem Yavuz,Erdem Dahiroğlu, Begüm Demirezen, Nurettin Eşiyok, Fazlı Okutay, Gülden Arsal
Oyun Üzerine:
“Büyük Romulus”, Batı Roma İmparatorluğunun son iki gününü anlatır. Oyunda İmparator Büyük Romulus, Roma´nın katilleştiğini, başka halkların kanını dökmeye başladığını görüp, Roma´nın yargıçlığına soyunur: Roma yok olmalıdır. Her ne pahasına olursa olsun. Germenlerle yürütülen başarısız savaşın sonunda, Romulus kendisinin de öleceğini düşündüğünden verdiği hükmün sonuçlarından sarsılmaz. Oyun boyunca, kısmen onaylanabilecek olan bu tavır sahneye Germenler ve onların hükümdarı Odoaker´in girişiyle anlamını yitiriverir.
İTÜ Sahnesi Üzerine:
İTÜ Sahnesi, İTÜ´de kalıcı olmayı hedefleyen oldukça genç bir grup. Kurulalı bir sene bile olmadan ikinci oyununda seyircisiyle (henüz dost çevresini aşamayan ) buluşuyor.
İTÜ Sahnesi 1997 yaz başında ateatral bir takım tartışmalar sonunda ATT´den ayrılan küçük bir grup tarafından kuruldu ve ilk oyunu “Woyzeck”i 1997 Kasımında sahneledi.
Hedefler, ilkeler ve pratikler...
Bu kavramların altını hakkıyla doldurmadan bir yere (neresi olursa olsun) varılamayacağının farkındayız. Tiyatro yapmanın bir mücadele olduğunu-en başta kendimizle- çoktan öğrendik. Hedefimiz prodüksiyon tiyatrosu olmak değil elbet; üretimsizliğe ve özellikle de sahte üretim söylemlerine düzeyli yanıtlar verebilmek. En iyisini biz yapıyoruz iddiasında değiliz. Vakit doldurmuyoruz, ya da dostlar bizi alışverişte görsün demiyoruz. Amacımız kendimizi dolduruşa getirmek de değil.
Birçok topluluğun halen varoluş sorunu yaşadığı tiyatro dünyasında üretken, katılımcı, nitelikli ve kalıcı oyunlar sergilemeyi amaç edinen İTÜ Sahnesi, bu amaca dönük olarak gerçekleştirdiği prodüksiyonlarında kendi taleplerini,kültürel ve sanatsal konumunu tartışma geleneğini de oluşturmak istemektedir.
Bu anlamda “Büyük Romulus” oyunu İTÜ Sahnesi´nin kadrolaşma pratiğine, katılımcı kulüp çalışması anlayışına hizmet etmektedir.
Katkılarından dolayı İhsan ÖZÇITAK ve Boğaziçi Üniversitesi Oyuncuları´na teşekkür ederiz.
Büyük Romulus Oyunu Dramaturjisi Üzerine, Akin Savas Yıldırım
ITÜ Sahnesi´nin kadrolasma yolunda önemli bir yere sahip olan "Büyük Romulus " oyunu 1998 yilinda çogu yeni oyunculardan kurulu bir ekip tarafindan sahnelendi. ITÜ Sahnesi´in gelecegini de bu ekip belirledi . Oyunun grup açisindan önemi kadrolasma sorununu asmaya yönelik önemli bir adim olmasinda yatar. Büyük Romulus kadrosundan bir sonraki senelerde grup içerisinde önemli sorumluluklar alacak insanlar çikarabilmistir.
Roma Imparatorlugun son iki gününü anlatan oyun Büyük Romulus karakterinin söylemi üzerine insaa edilmistir. Oyunun oturdugu grotesk eksen Roma Impararatoru olan Büyük Romulus´un bir imparator gibi degil de tavuk yetistirici gibi davranmasidir. Bu kurgu Moliere vb. yazarlarin oyunlarindaki baskasinin yerine geçme ya da kendinden üstün bir kisilige bürünmeden çikarilan komedi ve çeliskinin tam tersidir. Aslinda Romulus gerçekten bir imparatordur ve imparator olacak özelliklere sahiptir. Ancak Dürrenmatt bir çok oyununda oldugu gibi tersine bir kurguyla yola çikar. Aslinda Moliere ve Shakespeare oyunlarini klasiklestiren biçim , kurgu ve içerik bir baska boyutu ile Dürrenmatt´ta karsimiza çikmaktadir. Moliere´in ´Zoraki Hekim´deki oduncusu bilge bir Hekim gibi davranirken Dürrenmatt´in ´Babile Bir Melek Iniyor´ daki bilge Akki´si bir dilenci olur. ´Gülünç Kibarlar´daki usak Mascarille bir Paris Efendisi gibi davranirken Dürrenmatt´in ´Fizikçiler´deki ünlü bilim adami deli kiligina girerBüyük Romulus´taki bu yapi aslinda Dürrenmatt´in tüm söylemek istediklerine , tüm okuyucu veya seyircinin devlet ,savas , intikam,hirs gibi kavramlara yabancilasmasina bir zemin olusturur.
Ilk sahnede cepheden önemli bir haber getiren haberci , karsisinda hiç beklemedigi bir imparatorluk görür. Günlerce at üstünde hiç uyumadan saraya ulasan askerin getirdigi bu önemli haberi ,imparator B. Romulus umursamaz. Tavuklarini besleyen Büyük Imparator Romulus karisi , kizi ve tüm saray erkanini çileden çikarir. Çünkü Imparator hemen her gün tavuklariyla mesgul olmakta , yemek yiyip uyumaktadir. Cepheden çok önemli haberler gelmistir , hemen okunmasi ve gerekirse eyleme geçilmesi gereklidir. Romulus disindaki tüm karakterler kendilerinden beklenen tepkileri gösterirler ve hepsi Romulus´a tavir alirlar. Burada "tutarsiz" olan Romulus´tur. Çünkü bütün yetki ve güç ondadir ve o ülkesini korumak , gerekli emirleri vermek , tüm savunma ve savas planlarini yapmak zorundadir. Ancak o tavuklarina konsantre olmustur. Aslinda Romulusun tavuklarla gerçekten büyük bir ilgi duydu için degil sadece sembolik olarak ilgilendigini söylemek yanlis olmaz. Üçüncü perdenin sonuna kadar Romulus´un neden böyle davrandigina seyirci olarak anlam veremeyiz.
Ikinci perde arsivlerin yakilmasiyla baslar. Dahiliye Naziri Germenler´in eline geçmemesi için tüm arsivi atese verir. Harbiye Naziri bazi savas taktikleri gelistirmeye çalisir, haberci ise hala uyumamaktadir ve intikam planlari yapmaktadir. Romulus´un disinda kendi baslarina çözüm arayan saray erkani tavuklarin da uçusmasiyla tam bir kaotik görüntü olustururlar. Iste bu görüntü üzerine cepheden yarali bir halde Romulus´un kizi prenses Rea´nin sevgilisi Aemillian gelir. O da imparatorlugun görüntüsü sebebiyle haberci gibi tam bir sok içersindedir. Ancak Aemillian savasin gerçek görüntüsünü tasimaktadir , savasin acisi yüzünden ve kanli gözlerinden okunmaktadir. Bu açidan Aemillian´in saskinligi ve kizginligi haberciye göre daha farklidir. Imparaorlugu taniyamaz ve kendi de taninmaz duruma gelmistir. Sevgilisi Rea ile karsilasmasi imparatorlugun durumunu sembolik olarak ifade eder. Ikiside birbirini taniyamaz , biri köskünde digeri savas cephelerinde uzun zaman geçirmislerdir. Aemillian ask ve sevgi sözcükleri bekleyen sevgilisine bir biçak almasini ve düsmanla savasmasini söyler. O siralarda dram sanati üzerine yogunlasmis olan Rea tam anlamiyla yikilir ve derse çagiran dram hocasina "Artik edebiyata ihtiyacim yok , siir duymak istemiyorum, ölüm tanrisinin kim oldugunu ögrendim " der.
Kurtulus formülü arayan saray erkani Pantolon Imalatçisi simdiki deyimle Petrol Sirketi Sahibi ya da Dolar Milyarderi Cesar Rupf ile bir ümit bulur. Çünkü zengin isadami Rupf , Rea ile evlenirse Germenler´i para ile kandiracak ve böylelikle Roma Imparatorlugu kurtulacaktir. Bu teklif imparatorluk için çok büyük bir firsattir. Aemillian bu teklifi duyar duymaz Rea´yi çagirir ve ona Rupf ile evlenmesini söyler. Aemillian sevgilisinden vatani için vazgeçmistir, çünkü Aemillian yigit bir vatanseverdir ve vatani için ölmeyi bile göze almistir. Bu duygular içinde hiç tereddüt etmeden Sayin Rupf ile anlasmistir. Saray erkanini sevince bogan bu haberin tam ortasina Romulus düser. Ve Romulus Saray erkanina göre anlamsiz bir sekilde bu evlenmeye karsi çikar. Artik Saray erkani Büyük Romulus´a tam anlamiyla kin duymaya baslamistir. Böyle bir firsati da degerlendirmeyen imparatora güvenleri ve saygilari kalmamistir. Çünkü Imparator imparatorlugun gerektirdigi tüm yükümlülükleri sonuna dek tersine kullanmaktadir.
Romulus´un "neden" böyle hareket ettigini üçüncü perdede anlariz. Karisi Julia , kizi Rea ve yarali subay Aemillian´a gerçek yüzünü göstermeye , onlarla tartismaya bu perdede baslar. Burada bastan itibaren Romulus´un alayci tavrinin yok oldugu ve tam anlamiyla "Ciddi Romulus"un felsefesinin ortaya çiktigi sahnnelerle karsilasiriz. Karisi Julia ile evlenmesinin imparatorlugu yikmak için bir hamle oldugunu bu perdede ögreniriz. Ortada bir çikar evliligi vardir. Julia iktidar hirsi için , Romulus ise felsefi ve pratik bir amaç için bu evlenmeyi tercih etmistir.
Romulus´un bu perdedeki kizi Rea ile olan konusmasina devlet-insan iliskileri gibi koca bir baslik sigdirilmistir. Rea devlet için her türlü fedakarligi yapacagini , gerekirse sevgilisinden ayrilacagini hatta vatani için ölecegini söylerken , Romulus devleti bir insandan daha fazla sevmemesini söyler. Cesar Rupf ´un teklifini de bu yüzden geri çeviren Romulus´a göre insan sevgisi vatan sevgisinden öncedir, vatansiz yasanir ancak insansiz , sevgisiz yasanmayacagini savunur. Iste bu sahnelerden de görüldügü gibi Tavukçu Romulus aslinda tüm bu söylemlerini bir tavukçu kimligi altinda saklayarak ya da kendini "Fizikçiler" deki bilim adami gibi delilige vererek gizlemektedir. Imparator oldugundan dolayi daha rahat olmakta ve gerektiginde açiktan açiga bunlari dile getirmektedir. Ancak hem gerek duymadigindan hem de fazla gerilim yaratmamak için son ana kadar tüm bu taktiklerini tavukçu kimliginin kanatlarina gizler. Perdenin sonuna dogru tüm saray erkaninin gizliden Romulus´un yatak odasina girdigini görürüz. Amaçlari Romulus´u öldürmektir. Romulus hepsinin farkina varir ama sesini çikarmaz ölmekten de korkmaz . Hepsini tek tek karsisina çagirir ve onlarla tartisir. Onlar Romulus´u vurmaya , öldürmeye gelmistir ama Romulus onlari yargilar , hepsiyle tartisir ve hiç birinden lafini esirgemez. Romulus bu sahnede gerçekten çok ciddidir ve yine karisi ve kiziyla oldugu gibi tavukçu kimliginden çikmistir. Bu duruma bir anlam veremezler , daha biraz önce tavuklarin yemini veren obur sarlatan bir Imparator yerine bir filozof bulurlar. Kisa süreli bir saskinligin ardindan Romulus´un tüm bu tavukçu tiplemesinin bir düzmece oldugunun farkina varirlar ve hesap sorarlar. Romulus ise hiç birisine hesap vermeyecegini çünkü bu imparatorlugu onlarin kazanmadigini söyler. Bu çöküsün trajik acisini yasayan biri vardir, o da Aemillian´dir. Hem serefini hem de sevgilisini kaybetmistir. Romulus´un Aemillian´a karsi bütün oyun boyunca dikkatli davranmistir. Ona kizi kadar deger vermektedir ve hatta Aemillian öldügünde ona oglum diye hitap etmistir. Bu toplumsal trajediye duyarsiz kalmayan Romulus Aemillian´a hesap verme ihtiyacini duyar ve oyunun asil dramaturjik noktalari Romulus´un repliklerinde yerini alir. Amilan´a verdigi cevapta Roma Imparatorlugunun kanlar ,savaslar ve ölümler üzerine kuruldugunu anlatir. Su an Roma Imparatorlugunun basina gelenler daha önce düsmalarinin basina gelmistir. Bu imparatorlugun tarihi kanlar, ölümler, acilar ve kederlerle doludur. Böyle bir imparatorlugun kendini savunmaya hakki var midir ?
Bu soruya hiçbiri cevap veremez. Belki bazilari Romulus´un durusunu anlayamamislar ama bu durusun kendileri için kötü bir sey oldugunu tahmin etmislerdir. Romulusun Roma Imparatoru hakkinda verdigi bu yargi Aemillian ve digerleri için ciddi bir krizdir.
Romulus onlara baska bir dünyayi göstermistir . Bu görüntüden ve kabustan siyrilip Romulus´u öldürmek isterler , ancak Germenler´in yaklastigi haberi sarayda yankilanir. "Germenler Korkusu" Romulus´u öldürme azminden agir gelir
Usaklarin Romulus´a kizinin , karisinin ve digerlerinin ölüm haberini getirmesiyle dördüncü perde baslar. Sicilya´ya salla geçerken denizde bogulmuslardir. "Kizim Rea , oglum Aemillian " diyerek üzülen Romulus , birazdan Germenler tarafindan öldürülecegini düsünerek bu olayi çok çabuk unutur. Germenler sahneye geldiklerinde karsilarinda siritarak oturan bir Romali bulurlar. Onun imparator oldugunu dogal olarak anlayamazlar ve öldürmeye kalkisirlarken Germen Hükümdari Odaeker gelir ve öldürme hamlesini yapacak olan savasci yegenine engel olur. Bundan sonra iki hükümdarin tanismalarina sahit oluruz . Birbirinin düsmani olmalari biraz gerginlik yaratir ancak Odaeker´in de tavuklarla ilgilenmesi iliskilerini yumusatir. Daha dogrusu Odaeker de Romulus gibi aklin yolunu seçmistir. Ölmeye hazir oldugunu söyleyen Romulus , Odaeker´in yardim istemesiyle sasirir. Odaeker yegeninin tam bir savasci oldugunu ve yakin bir zamanda Germenler´in basina geçecegini , bununla birlikte Roma Imparatorlugu´na benzer bir imparataorluk kuracagini dile getirerek Romulus´tan yardim bekler. Bu karsilasmadaki en önemli nokta Romulus´un planlarinin alt üst olmasidir. Karsisinda kendisine benzeyen bir hükümdar bulur. Sahnenin ortalarina dogru Odaeker´in Romulus´u uzun zamandir takip ettirdigini daha dogrusu Imparatorlugun ahçisinin Odaeker için casusluk yaptigini ögreniriz. Odaeker Romulus´a Germenler´in Hükümdari olmasini önerir. Böylelikle olusacak imparatorluk cihan imparatorlugu olmayacaktir. Ona göre Italya Krali oldugu zaman su an itaakar yegeni o zaman taht kavgasi yapip amcasini öldürecektir ki bu kaçinilmaz bir kaderdir. Basindan beri ölüm hesaplari yapan Romulus´a imparatorluk teklifi yapar. Öldürülmeyecegini anlayan Romulus için o an baska türlü bir ölüm olur. Romulus´un yasadigi bu trajedinin iki ayagi vardir ; birincisi kizinin ve oglunun ölmesidir. Çünkü ölüm haberini aldiginda zaten kendisininde ölecegini düsünerek bu olayi es geçmistir. Simdi ise hayattadir ve onlarin ölüm acisini duymaya baslamistir. Ikincisi ise artik Romulus´un yargilanma süreci baslamistir.Çünkü Odaeker Romulus´a kanlar ve savaslar üzerine kuruluoldugu için yikmak istedigi düzenin yerine geçecek düzenin en az eskisi kadar kanlar ve savaslar üzerine kurulu olacagini söyler. Tüm hesaplarini yikmak yok etmek üzerine kurmus olan Romulus yaptigi herseyin anlamsizlastigini görür. Bunula birlikte Roma Imparaorlugunu sona erdirmek için göze aldigi tüm risklerin sorumlulugunu tasimaya baslamistir. Bitirdigi iliskileri , kullanmadigi Imparatorluk yetkisini , Germenlere izin vermesini vb. hersey. Çünkü Roma Imparatorlugu savas kosullarina göre hareket etmemistir , bütün alanlari bos birakmistir. Bu yüzden Aemillian´in "halkin öldürülüyor Romulus sahip çik" sözleri haklilik kazanmistir. Her ne kadar Germenler karsilarinda Romulus´un hesapladigi gibi düzensiz bir ordu bulup kolayca ilerlemis olsalar da , Odaeker´in yegeni ve onun gibilerin yarattigi tablo üçüncü perdedeki Romulus´un Roma Imparatorlugu için çikardigi tablodan geri kalmayacaktir; Katliamlar, yagmalar,soykirimlar. Bir anlamda Romulus da bu tabloya dahil olmustur .
Öldürülmeyi bekleyen Romulus ile Ondan hükümdarlik yapmasini isteyen Odaeker oyunun sonlarina dogru çikmaza düserler , önce Romulus kendini öldürmek ister sonra gelecegi için Odaeker yegenini öldürmek ister. Ancak ikisi de birbirlerini ayni ifadelerle ikna ederler. Bu durumda Romulus hayatta kalmak , Odaeker ise mücadele etmek zorunda kalir. Odaeker ondan beklenildigi gibi Italya Krali olacak , Romulus ise ölmeyip Germenler tarafindan emekli edilecektir.
Oyunun dramaturjisini Romulus´un tavirlarinda görebiliriz. Oyun Romulus´un bu Imparatorlugu yikmasini ve bu yikimin gerekliligini konu aliyor. Romulus´un yani sira Aemillian, Julia , Odaeker gibi karakterlerden yola çikilarak dramaturjik çikarimlar yapilabilir. Romulus oyunun basindan itibaren kendinden emindir. Her jesti hedefi için ne kadar tutarli oldugunu ifade etmektedir. Aemillian´in gelisine kadar süren bu tutarlilik onunla tartistiktan sonra da sürmüstür. Çünkü Romulus Aemillian trajedisini de göze almistir. Bu sahnenin hesabini kafasinda çoktan halletmistir. Zaten bu karsilasmada Romulus çok zorlanmamistir. Odaeker´in gelisine kadar tüm hesaplarini tutturan Romulus , bu karsilasmayi hiç beklememistir. Romulus´u yikan ise zaten Odaeker´i dogru bulmasi olmustur. Çünkü yiktigi imparatorlugun yerine eskisini aratacak daha güçlü bir imparator gelmektedir.
Dürrenmatt´in Romulus´u bilge ve insancildir. Dürrenmatt Romulus´u sadece son sahnede yargilamistir. Yiktiginin yerine yenisinin gelecegini hesap edemeyen bir karakter olarak çizmistir onu . Ancak bunun yaninda üçüncü sahnede koca bir dünyayi yargilayacak kadar arkasindadir ve ona göre Romulus çogu yerde özdeslesilmesi gereken bir bilgedir. ITÜ Sahnesi iste bu "Hatasiz Kul Olmaz " anlayisindaki Romulus yorumunun yaninda yer almamistir. Çünkü tartisilmasi gereken son derece önemli noktalar vardir.Romulus´un sadece son sahnede yargilanmasi ve hatali bulunmasi ciddi dramaturjik hatalar dogurmaktadir. Cevaplanmasi gerekenlerin çoklugu Romulus karakterini canlandirirken dikkatli davranmayi zorlar. Romulus´un tek çözümü bu imparatorlugu yikmak miydi ? Ayrica Roma Imparatorlugun yerine yine bir o kadar korkunç Germen Imparatorlugunun kurulacak olmasinin hesaplanmayisi söyle bir geçilebilir miydi ? Imparator Romulus´un devlet islerinden elini etegini çekmesi savasin vahsetini nasil etkilemistir ve Romulus bu vahsete karsi ne yapmistir ? Herseyi hesaplayan Romulus´un böyle bir ayrintiyi atlamasi onu Dürrenmatt´in deyimiyle bir bilge yapar mi?
Romulus yalniz basina bu mücadeleye girismistir. Elindeki çok güçlü Imparatorluk kozunu savasta yenilerek kullanmistir. Dürrenmatt eserlerinde bu dünyayi degistirmenin kisiler tarafindan mümkün olmadigini vurgular . Bu anlamda kisilere düsen bu dünyaya sadece kendi çaplarinda cevaplar vermesidir. Çünkü sistemler çok büyüktür, insan ömrü ve çabasi onu ne degistirir ne de yok edebilir. Romulus kendi çapinda bir cevap vererek koca imparatorlugu yok eder. Aslinda eylemin büyüklügü çok açiktir. Dürrenmatt ne kadar inkar etse de koskoca bir imparatorluk Romulus´un intihar saldirisiyla çökmüstür. Bireyler "bu dünyayi degistiremez" görüsü biraz olsun Dürrenmattin kendi kaleminde bir çeliskiye ugramaktadir. Her ne kadar Romulus karakteri bir ideal olsa da yine Romulus´un elindeki imparatorluk kozunu böyle kullanmasi elestiriye oldukça açiktir. Kaldi ki Romulus görüslerini kimseyle paylasmaz . Oysa ki çevresinde onu dinleyecek bir çok insan vardir , olmasa bile yaratilabilir.Iste onun bu kimseyi örgütlememe , bildigini kendi yüceligine saklama ve sadece çökertme hamlesi Romulusu çogu yerde ukala bir konuma itmistir. Bu anlamda çok bilmis ve kendince yücedir. Ayrica yeni kurulacak olan Germen Imparatorlugunu hesap edemeyisi bir hatadir. Oysaki "kimse beni anlayamaz , bir ben var benden içeri" diyen Romulus´un çözümü sadece bunda bulmasi ikinci bir tutarsizligi beraberinde getirir. Ülkesinde devam eden savasa kulak vermemesi bir diger unsurdur. Germenler´in sakin sakin sadece savas kosullarina uygun bir sekilde ilerledigini kim söyleyebilir. Ölenler sadece kizi ve oglu Aemillian degildir. Peki ya Germenlerin vahseti . Iste ITÜ Sahnesi´nin yaptigi yorumda bu Germen basligi önemli bir yer almaktadir. Dördüncü sahnede sadece Dürrenmatt´in metninin aksine sadece Odaeker ve yegeni gelmez sahneye. Tüm Germenler sahneyi doldurur. Ellerindeki biçaklar kanlidir ve onca yorgunluga ragmen bogazlarindan çikardiklari ha-hu sesleriyle Romulus´u öldürmek için birbirleriyle yarisirlar. Bu sahneleme tarzi ITÜ Sahnesinin Romulus´a verdigi ikinci bir cevaptir aslinda . Çünkü bu sekilde sahnelenen (ki bu abarti yerindedir) kana susamis Germenler buraya gelene kadar kimbilir daha ne kadar bir vahset yaratmislardir. Bu aslinda daha önce degindigimiz gibi bir alt-metin çalismasidir. Ancak bunun olmasi çok yüksektir hatta kesindir. "Romulus bu Germen katliamina nasil izin verir ? " diyebiliriz. Romulus´un Germenlere ve imparatorluga karsi takindigi bu tavir ; eylemsizligi eylem olarak seçme hali; onu Dürrenmatt´in yorumunun aksine trajik bilge kahraman olarak bakmamizi engellemektedir.
