Dna Nedir ?Ayrıntılı Açıklaması
DNA nedir?
Genetik bilgi bir dil gibidir. Biz alfabemizdeki harfleri bir
araya getirerek kelimeleri, sonra da kelimeleri birleÅŸtirerek
cümleleri, sonra paragrafları ve kitapları yazarız. DNA’da ise:
§
Alfabe sadece 4 harften ibarettir
§
Her harf baz veya nükleotid denilen kimyasal bir molekülü temsil
eder
§
Kodon adı verilen genetik kelimeler bu harflerden oluşmuştur
§
DiÄŸer dillerden farklı olarak genetik dilde bütün kelimeler
(kodonlar) sadece 3 harften müteÅŸekkildir
§
Bu kelimeler bir araya gelerek genler adını verdiÄŸimiz cümleleri
oluÅŸtururlar
§
Bütün cümleler bir araya gelerek genetik bilginin tamamını içeren
bir kitabı yani genomu meydana getirirler.
DNA (Deoksiribonükleik asit); karbon, hidrojen, oksijen, azot,
fosfat atomlarından oluÅŸan ve hücrenin bütün hayati
fonksiyonlarında rol alan dev bir moleküldür. DNA’yı oluÅŸturan
nükleotidler üç bölümden meydana gelmiÅŸlerdir:
·
Baz : Adenin (A), Timin (T), Guanin (G), Sitozin (C)
·
Åžeker (5 karbonlu karbonhidrat)
·
Fosfat grubu
Birbirlerine fosfat bağları ile bağlanmış şeker dizilerinde her
bir ÅŸekere bir baz da baÄŸlıdır. Bu DNA’nin bir zincirini
oluÅŸturur.
C
T
G
A
...
ÅŸeker-
fosfat-
ÅŸeker -
fosfat -
ÅŸeker -
fosfat -
ÅŸeker -
fosfat -
...
Yine aynı yapıya sahip olan ikinci DNA dizisi, iki dizi arasında
belirli bazlar arasında bulunan hidrojen bağları ile birbirine
bağlıdır. DNA bu iki zincirin birbirine sarılarak heliks
oluşturması ile meydana gelmiştir.
ÅŸeker -
fosfat -
ÅŸeker -
fosfat -
ÅŸeker -
fosfat -
ÅŸeker -
fosfat -
...
G
A
C
T
...
|||
||
|||
||
||
C
T
G
A
...
ÅŸeker -
fosfat -
ÅŸeker -
fosfat -
ÅŸeker -
fosfat -
ÅŸeker -
fosfat -
...
DNA’nın vazifesi ve önemi nedir?
DNA molekülünün bir bölümü olan her bir ‘gen’ insan vücüdündaki
belli bir özelliÄŸi kontrol eder. Canlının vücut ÅŸekli, her
organına ait iÅŸ bölümü ve bu organların çalışma düzenleri, hücre
içinde üretilmesi gereken proteinlerin genetik kodları, üretilecek
proteinlerin miktar kontrolleri (gen regülasyonu) gibi canlının
hayatını devam ettirmesi için gereken ÅŸeyler DNA üzerinde
planlanmış, kodlanmıştır.
DNA’nın hücredeki yeri
Ä°nsan hücrelerinde bulunan DNA yaklaşık 3 milyar baz çiftinden
oluşmuştur ve yaklaşık 1 metre uzunluğundadır. Bu 1 metre
uzunluÄŸundaki polimer, gözümüzle bile göremediÄŸimiz küçüklükteki
hücrenin çekirdeÄŸinde saklanmaktadır. ‘Histon’ denilen proteinlere
sarılarak paketlenip kromozomları oluÅŸturan DNA bulunduÄŸu küçücük
yerde olduÄŸu gibi durmamakta, gerekli olan gen bölgeleri enzimler
vasıtası ile açılıp kodların mRNA (messenger ribonükleik asit)
denilen bir baÅŸka molekül vasıtası ile kopyaları çıkartılıp, bu
kopya vasıtası ile proteinler sentezlenmektedir . Gerekli bölge bu
ÅŸekilde okunduktan sonra DNA zinciri yine eski paketli haline
dönmektedir. Ancak bir düÅŸünün aynı anda bir deÄŸil belki onlarca
farklı bölgeden DNA açılıp, gen ÅŸifreleri okunup yine
kapatılmaktadır. Bir iplik yumağı düÅŸünün ki, bu yumağın
ortasından, başından sonundan bir yerleri aynı anda açılsın, sonra
yine intizam bozulmadan sarılsın bu mümkün mü? Ä°ÅŸte bu imkansız
gibi görünen olay her an, her canlının her hücresinde hatasız,
kusursuz, mükemmel bir ÅŸekilde üstelik cansız atomlar, moleküller
elleriyle yaptırılıyor.
Ä°nsan Genom Projesi
Ä°nsan Genom Projesinin son hali, ‘Ä°nsanlığın Kitabı’nın daha önce
düÅŸünülenden daha harika, muhteÅŸem ve sırlarla dolu olduÄŸunu
göstermektedir. Ä°nsanın DNA dizi analizini yapmak için yaklaşık 20
laboratuvarda yüzlerce bilim adamı 10 yıldan fazla çalışıyorlar.
Bu proje için 16 kurumdan oluÅŸan uluslararası bir konsorsiyum ile
Dr. Craig Venter’in baÅŸkanlık ettiÄŸi Celera Genomics firması
çalışıyor. Haziran 2000 yılında uluslararası Ä°nsan Genome
Projesinin liderleri bir yıl sonra insan genomunun ilk müsvedde
halini tamamlayacaklarını açıkladılar. Åžubat 2001’de ise Science
ve Nature dergilerinin özel sayılarında projede ulaÅŸtıkları son
durum ve analizleri yayınladılar.
Ä°nsan Genom Projesinin amaçlarından bazıları ÅŸu ÅŸekilde
özetlenebilir1:
§ Ä°nsan genomunda bulunan genleri belirlemek
§ DNA’yı oluÅŸturan yaklaşık 3 milyar baz çiftinin dizisini
belirlemek
§ Elde edilen bilgiyi databanklarda saklamak
§ Data analizleri metod ve araçlarını geliÅŸtirmek
§ Genler ve fonksiyonları arasındaki baÄŸlantıların
bulunması
§ Genlerin kromozomlarda nasıl bir bütün halinde
çalıştıklarının tesbiti
§ Genetik hastalıkların temeli ve sebeplerinin tesbiti
Dr. Venter’in takımının Science dergisinde yayınlanan yazısında,
insanların düÅŸtüÄŸü iki hatadan bahsediliyor. Birincisi
determinizim, yani insandaki bütün özelliklerin genlerine baÄŸlı
olduÄŸu fikri; diÄŸeri ise indirgeme; yani ÅŸimdi bütün insan
genlerinin bilindiÄŸi düÅŸüncesi. Bilim adamları genlerin
fonksiyonlarının ve aralarındaki ilişkilerin anlaşılması
aşamasının daha başında olduklarını belirtiyorlar.
Değişik canlılarda DNA ve gen sayısı
Her organizmada belli sayıda kromozom ve belli uzunlukta DNA
bulunur. Bazı organizmaların DNA büyüklükleri ÅŸöyle sıralanabilir:
Organizma
Genom BüyüklüÄŸü (Mb)
Esherichia coli (bir bakteri)
4.64
Saccharomyces cerevisiae (maya hücresi)
12.1
Drosophila melangoster (meyve sineÄŸi)
140
Triticum aestivum (buÄŸday)
17 000
Pisum sativum (bezelye)
4800
Mus musculus (fare)
3300
Homo sapiens (Ä°nsan)
3000
Tablo1. DeÄŸiÅŸik organizmalardaki DNA uzunluÄŸu2 (Mb= mega (106) baz
)
Bu tablodan da görülebileceÄŸi gibi bir farede veya buÄŸday da bile
insandan daha uzun DNA bulunuyor. Bu da DNA’nın uzun olması ile
organizmanın kompleks olması arasında her zaman doğru orantı
olmadığını gösteriyor. Organizmaların gen sayıları
karşılaştırıldığında ise yine benzer bir manzara ile
karşılaşıyoruz. Dr. Venter; insanda 50 000 ile 140 000 gen
bulunacağını tahmin etmelerine karşın ÅŸimdiye kadarki çalışmalara
göre sadece 26 000-40 000 civarında genin tesbit edilmesinin bilim
adamlarını çok ÅŸaşırttığını belirtmiÅŸtir. (Gen sayısının
tesbitinde kullanılan metodlara göre farklı sayıda gen tesbit
edilmektedir. Åžimdiki bilgi ve teknoloji ile ancak kesin olmayan
yaklaşık sonuçlar elde edilebilmektedir.) Maya hücersinde 6000,
meyve sineÄŸinde 13 000, bir tür solucanda 18 000, bir tür bitkide
26 000 gen bulunmasına karşın insan hücresinde çok daha kompleks
olması nedeniyle daha fazla sayıda gen olması bekleniyordu. Bu
kadar az sayida gen ile insan bedenindeki kompleks yapı nasıl
saÄŸlanıyor, bu hala çözülmeyi bekleyen önemli bir sır. Bilim
adamları insan bedenindeki karmaşıklığın sırrının DNA veya gen
sayısında deÄŸil, DNA’daki kontrol genlerinin davranışlarında gizli
olduÄŸunu belirtiyorlar.
Ä°nsan mantığına göre organizma kompleksleÅŸtikçe DNA ve gen
sayısının çoÄŸalması beklenir. Ama ÅŸimdiki tesbitlere göre bunun
böyle olmaması bizim mantığımız ve bilgimizin ne derece sınırlı
olduÄŸunu gösteriyor. Belki de Rabbimiz bize gücünü ve kudretini
göstermek; kural ve kanunları kendinin koyduÄŸunu, tesadüf
karışamayacağını, eğer isterse bazı mahluklardan daha az sayıda
DNA veya gen ile de eşref-i mahlukat ve nakş-ı azam olan insanı
yaratabileceÄŸini DNA’lar sayısınca bize bildiriyor, ikaz ve ihbar
ediyor.
Ä°nsan Genomu Projesi vesilesi ile gündemde olan DNA’daki kusursuz
yapı bizi bir kez daha hayrete ve tefekküre sevketmektedir. Bir
metre uzunluÄŸundaki molekülü gözle görülemeyecek kadar bir yere
sığdırmak; hem de bu küçücük yerde istenen bölgelerin açtırılıp
ÅŸifrelerin okutulması; hem o daracık yerde bu dev molekülün
tamamının kendisini eÅŸleyerek yeni hücrelere bölünmesinin
saÄŸlanması.. hepsi gözümüzün göremediÄŸi o küçücük hücrenin
içinde..ve bunları yapanlar cansız atomlar…Bu cansız molekül canlı
varlıkların temeli, ÅŸifresi ve en büyük sırrıdır. Tamamen cansız
atomlardan müteÅŸekkil hücreye hayat vermek ise Allah’ın Hayy
isminin apaçık bir mucizesidir. Mübarek Üstad’ın dediÄŸi gibi:
“Evet, hayat, tek başıyla bir Hayy-ı Kayyum’u bütün esma ve
ÅŸuunatı ile bildirir.”3
“...Hem hayatın iki yüzü, yani: mülk, melekut vecihleri;
parlaktır, kirsizdir, noksansızdır, ulvidir. Onun için; perdesiz,
vasıtasız, doÄŸrudan doÄŸruya dest-i kudret-i Rabbaniyeden çıktığını
aÅŸikare göstermek için, sair eÅŸya gibi zahiri esbabı hayattaki
tasarrufat-ı kudrete perde edilmemiÅŸ bir müstesna mahluktur.....
Hem hayat, bütün kainattan süzülmüÅŸ en safi bir hülasası olduÄŸu
gibi, kainattaki en mühim bir maksadı ilahi ve hilkati alemin en
mühim neticesi olan ÅŸükür ve ibadet ve hamd ve muhabbeti netice
veren bir sırrı azamdır...” 4
Kaynaklar
1.
http://www.ornl.gov/hgmis/
2.
Genomes, T.A. Brown, BIOS Scientific Publishers, 1999.
3.
Sözler, Yirmiüçüncü Pencere, Bediüzzaman Said Nursi.
4.
Lem’alar, 30. Lem’a BeÅŸinci Nükte, Bediüzzaman Said Nursi.
