Dna Geniş Açıklama
DNA
Alm. Deutscher Normenausschuss, Fr. Acide desoxyribonucleique, Ýng.
Desoxyribonucleic asid. Kalýtýmda rol oynayan organik bir molekül. Bir
nükleik asit çeþidi. “Deoksiribo nükleik asit” adýný alýr. Kýsaca “DNA”
olarak gösterilir. Canlýlarda yönetici bir moleküldür. Hücrenin protein
ve enzim sentezinde rol oynar. Ayrýca yeni bir hücre meydana getirecek
gerekli elemanlarý taþýdýðýndan hücre bölünmesinin esasýný teþkil eder.
Ýlk defa A.F.Mýescwer adlý bir araþtýrýcý 19. yüzyýlýn sonlarýnda hücre
çekirdeðini incelerken bu maddeleri fark etmiþtir. Ökaryotik hücrelerde
DNA baþlýca çekirdekte bulunmakla beraber az olarak mitokondri ve kloroplastlarda da vardýr. Hücre çekirdeðinde bulunan kromatin, DNA ve buna baðlý proteinlerden yapýlmýþtýr. 1953 senesinde Watson ve Crick adlý araþtýrýcýlar hazýrladýklarý modeller üzerine DNA yapýsýný açýklamaya çalýþmýþlardýr. Buna göre; DNA
teorik olarak sonsuz uzunlukta ve birbirine sarmal olarak dolanmýþ
yanyana iki molekül zinciridir. Bu, hayali bir eksene sarýlý bir ip
merdivenine benzetilebilir. Merdivenin kenarlarý bir þeker molekülü
(deoksiriboz) ile fosforlu bir molekülden meydana gelir. Merdiven
basamaklarýnýn arasýnda gevþek hidrojen baðlarýyla birbirini çeken
pürin ve pirimidin denilen azotlu bazlar bulunur. Bu basamaklar
merdivenin kenarýndaki þeker moleküllerine baðlýdýr. DNA’daki
azotlu bazlar iki gruptur: Pürin bazlarý adenin ve guanin; pirimidin
bazlarý ise sitozin ve timindir. Bunlarýn molekül durumlarý þöyledir
ki, bir adenin ancak bir timinle ve bir sitozin ancak bir guaninle
birleþebilir. Bunlar pratikte baþ harfleri ile gösterilir. Bu duruma
göre her kademede ancak 4 çift baz bulunabilir. A-T, T-A, G-S, S-G. Her
DNA molekülünde; adenin (A) molekül
sayýsý, timin (T) molekül sayýsýna eþittir ve ancak birbirleriyle
karþýlýklý bað yapabilirler. Birbiriyle oranlarý 1’dir (A/T=1). Ayný
durumlar guanin (G) ile sitozin (S) arasýnda da mevcuttur (G/S=1).
Ancak (G+S)/(A+T) oraný 1’e eþit deðildir. Bu oran bütün DNA’larda
farklý olabilmektedir. Adeninle timin arasýnda çift hidrojen baðý (A =
= = T) bulunur. Sitozinle guanin arasýnda ise üç hidrojen baðý (S º º º
G) mevcuttur. Bir baz çifti, yapýsý itibariyle yakýnýndaki baz
çiftlerini etkilemez. Bu azotlu baz-þeker-fosfat topluluðuna
“nükleotit” denir. DNA, bir nükleik asit olup, temel birimi “nükleotit”tir. DNA’nýn
bütün nükleotitlerinde þeker ve fosfor gruplarý aynýdýr. Nükleotitlerin
farklýlýðý taþýdýklarý bazlardan kaynaklanýr. Nükleotitler taþýdýklarý
azotlu bazlara göre adlandýrýlýrlar: Adenin nükleotit, guanin
nükleotit, timin nükleotit, sitozin nükleotit. Bu DNA
molekülünü yapan nükleotitlerin belirli bir sýra ve düzenle
dizilmeleriyle molekül boyunca gen bloklarý meydana gelir. Sadece þeker
ve bazdan oluþan birleþime ise nükleosit denir. DNA molekülündeki sarmallýk saða doðrudur, her on çift nükleotitte tam bir tur tamamlanýr. DNA
genetik bilgi deposudur. Mikroskopla bile görülemeyen bu sayýlamayacak
kadar bilgiler, gayet muntazam olarak yerleþtirilmiþtir. Ýnsan
vücudunun planýný içinde taþýyan bu muhteþem yapý kendisini inceleyen
ilim adamlarýný hayretler içinde býrakmakta ve DNA’dan bahseden ilmi eserlerin pek çoðunda bunu yaratanýn azamet ve büyüklüðü dile getirilmektedir. DNA’nýn
iki görevi vardýr: Birincisi hücre bölünmesinin hazýrlýklarý sýrasýnda
kendi kopyasýný yapmasýdýr. Kromozomlarýn ikiye bölünmesi sýrasýnda DNA
molekülü kendisinin bir kopyasýný yapar, buna replikasyon veya
duplikasyon denir. Bu olay yavru kromozomda ayný kýsýmlarýn
bulunabilmesi için gereklidir. DNA’nýn
kendini eþlemesi esnasýnda, iki sarmal ipliði bir arada tutan hidrojen
baðlarý adeta bir fermuar gibi açýlýr. Açýkta kalan pürin ve pirimidin
nükleotitlerin uçlarý, hücrede önceden sentezlenmiþ nükleotitlerle
tamamlanýr. Böylece birbirinin ayný olan iki DNA
meydana gelmiþ olur. Hücre bölünmesinde her biri bir hücreye gider.
Ýkinci görevi, kendinde toplanmýþ olan bilgiyi RNA’ya (Ribonükleik
asit) vermesidir. Bu iþleme transkripsiyon denir. Transkripsiyonun
esasý DNA kalýbý üzerinden RNA’nýn direkt olarak sentezlenmesidir. Böylece DNA’daki
bilgi RNA’ya aktarýlmýþ olur. RNA’daki toplanan bilgi ribozomlarda
tercüme edilerek protein, enzim gibi maddelerin sentezinde kullanýlýr.
Kromozomlarda bulunan genler DNA yapýsýndadýr. Her canlý bireyin ve neslinin hayat planý hücre hafýzasýný meydana getirir. DNA molekülleri þifrelerle kodlanmýþtýr. DNA’nýn yapýsýna giren bazlarýn (A,T,G,S) her biri þifre sembolü olarak kullanýlýr. Hayatýn dili bu dört harfli alfabeyle DNA moleküllerinde yazýlmaktadýr. DNA’nýn
ipliklerinde ard arda gelen üç nükleotit bazý bir mana (þifre) ifade
eder. Dört farklý nükleotitle arka arkaya 64 þifre kodlanabilir (AAA,
AAS, AAG, AGS, vb.). Þifrelerin DNA’daki sýralanýþlarýnýn deðiþmesiyle ise binlerce mana ifade edilebilir. DNA’lar,
kendilerinin kopyalarýný yaparak, üreme hücreleriyle hayat þifrelerini
nesilden nesile iletirler. Canlýlarýn vücut yapýlarýnýn ve
karakterlerinin (mavi gözlülük, kývýrcýk saçlýlýk, çekik gözlülük vs.)
cansýz bir molekülde þifrelenmesi ve bu molekülün otomatik olarak
kendisinin kopyasýný yapabilmesi, daha açýk bir ifadeyle hayat sýrrýný
kendinde kapsamasý özelliðine fen adamlarý hayretle bakmakta ve
bunlarýn ancak ilahi bir kudretle mümkün olabileceðini ifade
etmektedirler. Bazý sebeplerden dolayý DNA’daki
genlerde yapý deðiþiklikleri görülebilmektedir. Bu deðiþmeler yavru
hücrelere de aynen geçer. Bu durum bazan kansere sebeb olabilmektedir.
Kaynak: Rehber Ansiklopedisi
